آخرین روز ماه آذر با پایان فصل پاییز، از هزاران سال پیش ایرانیان جشنی برپا می‌کردند به نام شب یلدا یا شب چله که بلندترین و تاریک‌ترین شب سال است. در فرهنگ کهن ایران زمین تا به امروز، ایرانیان این شب را در کنار هم می‌گذارند و جشن می‌گرفتند. در اصل این شب بلندترین شب سال است که در علم نجوم به آن انقلاب زمستان می‌گویند. در شب یلدا، خانواده‌های ایرانی دور هم جمع می‌شوند و در پایان این جشن هم معمولا قصه‌‌های قدمی می‌خوانند و فال حافظ می‌گیرند.

تاریخچه شب یلدا

قدمت تاریخی شب یلدا بصورت دقیق مشخص نیست، اما تعدادی از باستان شناسان معتقدند که قدمت این شب، به حدود 7 هزار سال پیش برمی‌گردد. این باستان شناسان با کشف سفال‌هایی با نقوش حیوانات مثل قوچ و عقرب که مربوط به ماه‌های ایرانی هستند به این باور رسیده‌اند که این جشن از 7 هزار سال پیش آغاز شده و تا به امروز ادامه داشته است. اما این شب بصورت رسمی در زمان پادشاهی داریوش دوم وارد تقویم ایرانیان شد.

اما نام شب یلدا از کجا آمده است؟

یلدا در زبان سریانی به معنی زایش است که از فرهنگ و زبان مسیحیان وارد ایرانی شده است. به شب یلدا، شب پله هم گفته می‌شود. زیرا در فرهنگ عامه  ایران، 40 روز اول زمستان را چله بزرگه و 20 روز بعد را چله کوچیکه نام گذاری کرده‌اند. به همین علت با آغاز  چله بزرگه زمستان، نام شب آغازین این فصل را شب چله گذاشته‌اند. ابوریحان بیرونی، تقویم شناس و داشمند بزرگ، این شب را در تاریخ ایران به عنوان جشن یلدا(چله)  ثبت کرد.

آداب و رسوم مخصوص این شب

یکی از اصلی‌ترین آداب و رسوم این شب دورهمی‌های خانوادگی است. خوراکی‌های مخصوص شب یلدا که شب‌چره نام دارد، از چند نوع میوه و آجیل هفت مغز تشکیل می‌شود.  اصلی‌ترین میوه شب یلدا، انار است. در تاریخ ایران، انار را مایه برکت می‌دانستند و رنگ قرمز دانه‌های انار را نماد خورشید و شادی می‌داند. از این میوه در سفر شب یلدا استفاده می‌کنند زیرا اعتقاد داشته‌اند می‌توانند از نیروی باروری و برکت انار استفاده کنند. انار در دین زرتشت از مقدسات بوده و آن‌ها در جشن‌هایشان از شاخه‌ها و میوه‌های این درخت استفاده می‌کردند.

اما میوه دیگر در کنار انار، هندوانه است که در سفر شب یلدا قرار دارد. ایرانیان قدیم به این  امر اعتقاد داشتند که رنگ قرمز هندوانه می‌تواند گرمای تابستانی  را به یاد آورد.  مانند میوه انار هم، نمادی دیگر از خورشید بود. البته میوه‌های دیگر مانند خرمالو، سیب و … هم در سفره شب چله قرار دارد.

از دیگر خوراکی‌های مهم شب یلدا، باید به آجیل اشاره کنیم. آجیل شب یلدا که برای این شب تهیه می‌شود، از مغز پسته، بادام، فندوق و گردو در کنار توت و انجیر خشک که مخلوط آجیل شب یلدا را تشکیل می‌دهند و اصل اساسی سفره شب یلدا است. استفاده از آجیل، بیشتر برای نیرو و قدرتی است که دارند و برای آمادگی با فصل سرما لازم است. اما به علت این که، این شب فرصتی برای دورهمی خانوادگی است، در کنار میوه و تنقلات، شامی هم تدارک دیده می‌شود، نوع شام بسته به منطقه و شهر متفاوت است. سبزی پلو با ماهی، انار پلو، زرشک‌پلو و … غذای‌های هستند که در این شب بیشتر طبخ می‌شود.

اما از دیگر آداب  و رسوم شب یلدا

  • آتش روشن کردن: زیرا آتش نماد روشنی و فراری دادن شیطان است.
  • قصه خوانی: در شب یلدا، بزرگان خانواده معمولا قصه‌های کوتاه برای کودکان روایت می‌کنند که  این داستان‌ها بیشتر قصه‌های غیر واقعی هستند. در کنار قصه، شعر خوانی هم یک رسم کهن در این شب به حساب می‌آید.
  • فال حافظ و شاهنامه خوانی: از دیگر آداب این شب، برای گذراندن و سرگرم شدن خانواده، از گذشتگان مرسوم بوده است فال حافظ می‌گرفتند. برای فال گرفتند اول نیت کرده و بزرگ‌تر خانواده این فال را می‌خواند.

اما اصل جدایی ناپذیر شب یلدا، شاهنامه خوانی است. یک نفر، داستان‌های شاهنامه را به صورت نقالی می‌خواند و این امر به جذابیت‌های داستان‌های شاهنامه می‌افزاید. البته فردی که نقالی بلد باشد ممکن است در هر خانواده‌ای وجود نداشته باشد. اما خواندن شاهنامه به هرصورتی که باشد اصل اساسی شب چله محسوب می‌شود.

البته این آیین در شهرهای مختلف ایران زمین باهم متفاوت هستند

تهران و شمیران

این منطقه به دلیل آب و هوای خوب و باغ‌های بسیار زیاد،  در کنار انار و هندوانه، سیب شمیران را هم که محصول باغ‌هایشان بوده، استفاده می‌کردند. در این منظقه به علت بارش زیاد برف و سرما، یلدا پرشورتر برگزار می‌شد. آش‌های مختلفی مثل آش آلو، آش انار و آش کوفته سماق می‌پختند  و در شب سرد چله نوش جان می‌کردند.

اصفهان

مردم اصفهان دو شب را به عنوان شب چله برگزار می‌کنند. این دو شب آداب و رسوم متفاوتی نسبت به هم دارند. در شب یلدای(چله) اصفهانی، سفره شب چله‌ای  در دروهمی خانوادگی باز می‌کنند. آن‌ها از هندوانه به عنواد نماد خورشید و گرما دهنده استفاده می‌کنند.

شیراز

شیرازی‌ها سفره شب یلدا را بسیار رنگی و جذاب، مانند سفره نوروز درست می‌کنند. در این سفره هندوانه و مرکبات را برای افراد سرد مزاج و  خرما و رنگینک را برای افراد گرم مزاج قرار می‌دهند. حافظ خوانی هم که عضو جذایی ناپذیر مردم شیراز است و در  شب یلدا شیرازی‌ها هم نقش پررنگی دراد.

مازندران

آن‌ها معتقد هستند که صبح شب یلدا، خورشید بر تاریکی پیروز شده است. در کنار خوراکی‌های مرسوم، در سفره مازندرانی‌ها ازگیل هم  قرار داده می‌شود.

خراسان جنوبی

در این شهر آداب شب یلدا  نسبت به بقیه شهرهای دیگر ایران  متفاوت‌تر است. آن‌ها در این مراسم ریشه گیاه چوبک را می‌جوشانند و در داخل ظرف بزرگی می‌ریزند. جوانان و مردان‌، با شاخه‌های درخت انار، مایع را در داخل ظرف هم می‌زنند تا این مایع کف کند. بعد گذراندن این مراسم، کف به دست آمده را با شیره شکر مخلوط می‌کنند و در آخر با معزه بادام و پسته آن را می‌خورند.

شباهت یلدا با جشن دیگر اقوام تاریخ

جشن انقلاب زمستانی در بین اقوام دیگر مانند رومی‌ها هم وجود داشته است. با ترویج روز به روز مسحیت در روم باستان، مردم روم، میلاد سول اینویکتوس(خورشید شکست ناپذیر) را همزمان با انقلاب زمستانی جشن می‌گرفتند. آن‌ها از تاریخ 17 دسامبر به مدت هفت روز جشنی به نام ساتورنالیا برگزار می‌کند. این جشن انقلاب زمستانی را هم در برمی‌گیرد که همان شب یلدا ایرانیان است.

اهمیت شب یلدا یا شب چله در فرهنگ عامه ایران زمین بسیار بالاست. این شب با قدمت حدود 7 هزار ساله، در کنار دیگر اعیاد باستانی ایران مانند عید نوروز از مهم‌ترین و خاص‌تری اعیاد کهن ایرانیان محسوب می‌شود که تا به امروز هم این آداب و رسوم ادامه داشته و در شهر‌های مختلف با برگزاری آداب و رسوم خاصی در 30 آذر ماه برگزار می‌شود.

دیدگاهتان را بنویسید

جستجو در سایت

درحال بارگذاری ...

کتابی که دنبالشی رو پیدا نکردی؟